MERNEPTAH'IN KARTUŞU VE TARİHSEL GERÇEKLİK: SOSYAL MEDYADAKİ BİR İDDİANIN MISIRBİLİM AÇISINDAN ELEŞTİREL İNCELENMESİ

 

MERNEPTAH'IN KARTUŞU VE TARİHSEL GERÇEKLİK: SOSYAL MEDYADAKİ BİR İDDİANIN MISIRBİLİM AÇISINDAN ELEŞTİREL İNCELENMESİ

Dijital çağ, insanlık tarihine ilişkin bilgiye ulaşmayı hiç olmadığı kadar kolaylaştırırken, doğrulanmamış veya bağlamından koparılmış bilgilerin de aynı hızla yayılmasına zemin hazırlamıştır. Özellikle Eski Mısır gibi görsel zenginliği yüksek uygarlıklar söz konusu olduğunda, hiyeroglif yazılar, firavun kartuşları ve anıtsal kabartmalar çoğu zaman estetik kaygılarla yeniden üretilmekte, bu görseller tarihsel gerçeklikten bağımsız biçimde sosyal medya platformlarında milyonlarca kullanıcıya ulaşmaktadır. Tarihe duyulan ilgiyi canlı tutması bakımından bu paylaşımlar önemli bir işlev üstlenmekle birlikte, bilimsel doğruluk açısından aynı ölçüde dikkatli değerlendirilmeleri gerekir. Çünkü tarih, yalnızca etkileyici anlatılarla değil; arkeolojik bağlam, epigrafik çözümleme ve eleştirel kaynak incelemesiyle anlam kazanır.

Bu çalışmanın çıkış noktasını da sosyal medyada geniş ilgi gören bir paylaşım oluşturmaktadır. Paylaşımda yer alan dijital görselin alt kısmında bir firavun kartuşu bulunmakta ve şu ifadeler kullanılmaktadır: "Ben II. Ramses'in on üçüncü oğluyum. Ondan sonra tahta çıktım, Kemet'i istilacılardan korudum ve adım tarihin en önemli metinlerinden biriyle ilişkilendirildi." Ardından okuyucuya yöneltilen soru ise oldukça nettir: "Bu kral kimdir?" Paylaşımın verdiği cevap Merneptah'tır. İlk bakışta doğru görünen bu anlatı, ayrıntılı biçimde incelendiğinde hem doğrulanabilir bilgiler hem de önemli ölçüde sadeleştirilmiş veya bağlamından koparılmış ifadeler içermektedir. Bu nedenle söz konusu paylaşım, yalnızca tek bir firavunu değil, dijital çağda tarih bilgisinin nasıl üretildiğini ve nasıl tüketildiğini anlamak açısından da değerli bir örnek oluşturmaktadır.

Merneptah, Eski Mısır'ın XIX. Hanedanı içerisinde hüküm süren en önemli hükümdarlardan biridir. Babası II. Ramses, yaklaşık altmış yedi yıl süren olağanüstü uzun saltanatıyla yalnızca Mısır tarihinin değil, dünya tarihinin de en uzun süre tahtta kalan hükümdarları arasında yer almaktadır. Bu uzun hükümdarlık, beklenmedik bir veraset sorununu da beraberinde getirmiştir. Tahtın ilk varisleri olarak yetiştirilen prenslerin büyük bölümü babalarından önce yaşamını yitirmiş, böylece başlangıçta hükümdar olması beklenmeyen Merneptah ileri yaşlarında tahta çıkmıştır. Günümüz Mısırbilim araştırmaları, onun II. Ramses'in hayatta kalan oğulları arasında yaklaşık on üçüncü sırada bulunduğunu kabul etmektedir. Bununla birlikte II. Ramses'in çocuklarının kesin doğum sırası bütün ayrıntılarıyla bilinmediğinden, "on üçüncü oğul" ifadesi kesin bir tarihsel veri değil, güçlü akademik görüştür. Bilimsel yöntemin temel ilkelerinden biri de tam bu noktada devreye girer: Kanıtların izin verdiği ölçüde konuşmak ve belirsizlikleri kesin hüküm gibi sunmamaktır.

Merneptah'ın tahta çıkışı, Eski Mısır'ın siyasal tarihindeki en kritik dönemlerden biriyle çakışmaktadır. MÖ XIII. yüzyılın sonları, yalnızca Nil Vadisi'nde değil, bütün Doğu Akdeniz dünyasında büyük dönüşümlerin yaşandığı yıllardır. Yüzyıllardır bölgenin en güçlü devletlerinden biri olan Hitit İmparatorluğu çözülme sürecine girmiş, Suriye ve Levant'taki kent devletleri siyasi baskılar altında varlık mücadelesi vermeye başlamış, Ege Havzası'nda geniş ölçekli nüfus hareketleri görülmüş ve ticaret ağları ciddi biçimde sarsılmıştır. Modern tarih yazımında "Geç Tunç Çağı Çöküşü" olarak adlandırılan bu dönem, birbirinden bağımsız görünen birçok olayın aslında ortak bir tarihsel krizin parçaları olduğunu göstermektedir. Merneptah da tam bu kırılma noktasında Mısır tahtına çıkmış ve ülkesini hem batı sınırlarından gelen saldırılara hem de Doğu Akdeniz'deki siyasal istikrarsızlığın etkilerine karşı yönetmek zorunda kalmıştır.

Sosyal medya paylaşımındaki "Kemet'i istilacılardan korudum" ifadesi bu nedenle bütünüyle yanlış değildir; ancak tarihsel olayları tek cümleye indirgediği için eksiktir. Merneptah döneminde Mısır'ın karşı karşıya kaldığı en büyük askerî tehdit, Libya kökenli kabilelerin oluşturduğu geniş bir koalisyondur. Yazıtlarda Meryey adlı liderin önderliğinde hareket eden bu birlik içerisinde Akdeniz'in farklı bölgelerinden gelen savaşçı grupların da bulunduğu anlaşılmaktadır. Günümüzde bu toplulukların bir bölümü "Deniz Kavimleri" başlığı altında incelenmektedir. Bununla birlikte modern araştırmalar, Deniz Kavimleri'nin tek bir halktan oluşmadığını, farklı kökenlere sahip birçok grubun ortak adı olarak kullanıldığını göstermektedir. Dolayısıyla Merneptah'ın yalnızca "Deniz Kavimleri'ni yenen firavun" olarak tanımlanması tarihsel gerçekliği tam olarak yansıtmaz. Daha doğru ifade, Libya merkezli büyük koalisyonu yenilgiye uğrattığı ve bu ittifak içinde yer alan bazı Akdeniz kökenli savaşçı grupları da geri püskürttüğüdür.

Merneptah'ın askerî başarısını belgeleyen en önemli kaynaklardan biri Karnak Tapınağı'ndaki zafer yazıtlarıdır. Bu metinlerde firavun, ilahi düzenin koruyucusu olarak sunulur ve kazanılan zaferler tanrıların desteğinin sonucu olarak anlatılır. Ancak Eski Mısır kraliyet yazıtlarının temel amacı modern anlamda tarafsız tarih yazmak değildir. Bu metinler, hükümdarın meşruiyetini güçlendiren resmî propaganda belgeleridir. Bu nedenle yazıtlarda verilen asker sayıları, ölü ve esir rakamları ya da düşmanın uğradığı yıkım, doğrudan tarihsel istatistik olarak değil; dönemin siyasi dili içerisinde değerlendirilmelidir. Modern Mısırbilim araştırmaları da tam olarak bu nedenle kraliyet yazıtlarını arkeolojik bulgular, çağdaş belgeler ve karşılaştırmalı analizlerle birlikte yorumlamaktadır.

Merneptah'ın tarih sahnesindeki yerini belirleyen en önemli unsur yalnızca kazandığı askerî başarılar değildir. Onu dünya tarihinin merkezine taşıyan asıl belge, günümüzde Merneptah Steli ya da yaygın adıyla İsrail Steli olarak bilinen granit zafer anıtıdır. Yaklaşık MÖ 1208 yılına tarihlenen bu stel, görünüşte firavunun Libya ve Kenan'daki askerî başarılarını anlatan sıradan bir kraliyet yazıtıdır. Ancak metnin son satırlarında geçen tek bir ifade, onu Eski Mısır arkeolojisinin en çok incelenen belgelerinden biri hâline getirmiştir.

Yazıtta Aşkelon, Gezer ve Yenoam gibi Kenan kentlerinin ardından "İsrail" adı geçmektedir. Burada dikkat çekici olan, hiyeroglif yazıda kullanılan belirleyici işarettir. Eski Mısır yazı sistemi yalnızca kelimeleri değil, onların hangi kategoriye ait olduğunu da gösteren belirleyiciler içerir. Kentler için kullanılan işaret ile halk toplulukları için kullanılan işaret birbirinden farklıdır. Merneptah Steli'nde İsrail adına eşlik eden belirleyici, bir şehir devletini değil, belirli bir insan topluluğunu ifade etmektedir. Bu nedenle günümüz araştırmacıları, MÖ XIII. yüzyılın sonlarında "İsrail" adıyla anılan bir topluluğun Kenan coğrafyasında bulunduğu konusunda genel olarak uzlaşmaktadır. Bunun ötesinde yazıt, bu topluluğun siyasal yapısı, nüfusu veya devlet örgütlenmesi hakkında herhangi bir bilgi vermez. Dolayısıyla stelden hareketle daha geniş tarihsel sonuçlara ulaşmaya çalışmak, belgenin sınırlarını aşmak anlamına gelir.

Tam da bu noktada sosyal medyada sıkça karşılaşılan bir yanlış anlamaya değinmek gerekir. Bazı paylaşımlar Merneptah'ın İsrail Krallığı'nı fethettiğini ileri sürerken, bazıları da bu yazıtın kutsal metinlerde anlatılan bütün olayları doğruladığını iddia etmektedir. Oysa bilimsel yaklaşım bu iki uç görüşü de desteklemez. Yazıt yalnızca belirli bir dönemde belirli bir topluluğun varlığını belgelemektedir. Tarih bilimi açısından bu bile son derece önemli bir veridir; çünkü epigrafik belgelerin değeri, çoğu zaman söylediklerinden çok söylemedikleriyle de ilgilidir.

Merneptah'ın adının böylesine güçlü biçimde günümüze ulaşmasında kraliyet unvan sisteminin de önemli payı vardır. Eski Mısır'da bir firavun tahta çıktığında beş ayrı resmî unvan taşırdı. Bunların arasında en çok öne çıkanlar ise tahta çıkış adı olan prenomen ile doğum adı olan nomen idi. Her iki isim de kartuş içerisine yazılır ve hükümdarın ilahi meşruiyetini simgelerdi. Kartuşun oval biçimi uzun yıllar boyunca "sonsuzluğu çevreleyen ip" ya da "güneşin koruyucu halkası" gibi sembolik anlamlarla yorumlanmıştır. Her ne kadar bu yorumların tamamı kesin olarak kanıtlanmış olmasa da kartuşun kraliyet kimliğini koruyan kutsal bir çerçeve olarak görüldüğü konusunda bilim insanları büyük ölçüde görüş birliği içindedir.

Merneptah'ın prenomeni Ba-en-Re Mery-Amun olarak okunmaktadır. Bu ad, "Ra'nın ruhu ortaya çıkmıştır; Amun'un sevgilisidir." anlamına gelir. Firavunun doğum adı ise Mery-en-Ptah, yani bugün kullandığımız şekliyle Merneptahtır. Bunun anlamı ise "Ptah'ın sevgilisi"dir. Burada dikkat çeken ayrıntı, iki farklı büyük tanrının aynı hükümdarın resmî kimliği içerisinde yer almasıdır. Teb'in baş tanrısı Amun ile Memphis'in yaratıcı tanrısı Ptah'ın aynı hükümdarın unvanlarında buluşması, Yeni Krallık döneminin dinî ve siyasî bütünleşmesini de yansıtmaktadır.

İncelemeye konu olan sosyal medya görselindeki kartuş ise ilk bakışta Eski Mısır estetiğini başarıyla yansıtmaktadır. Altın sarısı tonlar, mavi renkli iç yüzey, belirgin hiyeroglifler ve taş dokusunu andıran yüzey, izleyicide özgün bir tapınak kabartmasına bakıyormuş hissi oluşturmaktadır. Ancak bilimsel değerlendirme yalnızca görsel benzerliğe dayanmaz. Bir kartuşun gerçekten Merneptah'a ait olup olmadığını söyleyebilmek için yazının yönü, hiyerogliflerin sıralanışı, kullanılan işaretlerin paleografik özellikleri, yazıtın bulunduğu arkeolojik bağlam ve kazı kayıtları birlikte incelenmelidir. Tek başına estetik görünüm, tarihsel özgünlük için yeterli değildir.

Bu nedenle söz konusu görselin tarihsel atmosfer oluşturma bakımından başarılı olduğu söylenebilir; ancak onun birincil arkeolojik belge olarak sunulması doğru değildir. Akademik dürüstlük, dijital illüstrasyon ile özgün arkeolojik bulgunun birbirinden açık biçimde ayrılmasını gerektirir. Günümüzde yapay zekâ destekli görsel üretim teknolojilerinin gelişmesiyle birlikte bu ayrım daha da önemli hâle gelmiştir. Özellikle tarih ve arkeoloji alanında çalışan araştırmacılar için görsel estetikten önce belgenin kökeni, üretim süreci ve doğrulanabilirliği esas alınmalıdır.

Merneptah'ın gerçek kartuşları ise Karnak Tapınağı, Luksor Tapınağı, Tanis'te bulunan mimari bloklar, Krallar Vadisi'ndeki mezarı ve Merneptah Steli gibi birçok özgün anıt üzerinde güvenilir biçimde belgelenmiştir. Bu yazıtlar yalnızca hükümdarın adını taşımakla kalmaz; aynı zamanda XIX. Hanedan'ın siyasal dili, dinî anlayışı ve sanat üslubu hakkında da önemli bilgiler sunar. Özellikle Chicago Üniversitesi Oriental Institute ile Oxford Üniversitesi Griffith Institute tarafından yürütülen epigrafik çalışmalar sayesinde bu yazıtların büyük bölümü günümüzde yüksek çözünürlüklü kayıtlarla yeniden belgelenmiş, daha önce okunamayan ayrıntılar bilim dünyasına kazandırılmıştır.

İşte bu nedenle Merneptah'ın kartuşu yalnızca bir isim değildir. O kartuş, Eski Mısır devlet geleneğinin, ilahi krallık anlayışının ve yazılı propagandanın taş üzerine kazınmış simgesidir. Onu anlamak, yalnızca birkaç hiyeroglifi okumaktan ibaret değildir; aynı zamanda o yazının üretildiği siyasal, dinî ve kültürel dünyayı da anlamayı gerektirir. Tarih biliminin gücü de tam burada ortaya çıkar. Çünkü gerçek bilgi, tek bir görselden değil; birbirini tamamlayan belgelerin ortak tanıklığından doğar.

Merneptah'ın hükümdarlığını yalnızca askerî başarılarla açıklamak eksik kalacaktır. O, aynı zamanda Yeni Krallık'ın son güçlü firavunlarından biri olarak, yüzyıllardır devam eden devlet geleneğini sürdürmeye çalışan bir hükümdardı. Babası II. Ramses'in olağanüstü uzun saltanatı boyunca inşa edilen siyasal düzeni korumak, geniş bir bürokrasiyi yönetmek ve ekonomik istikrarı devam ettirmek gibi ağır sorumluluklarla karşı karşıya kaldı. Tahta çıktığında genç bir savaşçı değil, devlet yönetiminde uzun yıllar deneyim kazanmış yaşlı bir prens olması, bu zorlu süreci yönetebilmesinde önemli bir avantaj sağlamıştır.

Merneptah'ın ölümünden sonra XIX. Hanedan içerisinde başlayan taht mücadeleleri ise, güçlü hükümdarların bile tarihsel süreçleri tek başına değiştiremeyeceğini göstermektedir. Onun ardından gelen Amenmesse, Seti II, Siptah ve Kraliçe Tausret dönemlerinde yaşanan siyasal istikrarsızlık, Yeni Krallık'ın giderek zayıflamasına yol açmıştır. Dolayısıyla Merneptah, yalnızca güçlü bir geçmişin mirasçısı değil; aynı zamanda Eski Mısır'ın siyasi gücünün yavaş yavaş gerilemeye başladığı bir dönemin de tanığıdır.

Krallar Vadisi'nde bulunan KV8 numaralı mezarı, onun hükümdarlığını günümüze taşıyan en önemli arkeolojik yapılardan biridir. Antik çağda büyük ölçüde yağmalanmış olmasına rağmen mezarın mimarisi, duvar bezemeleri ve cenaze metinleri Yeni Krallık dönemi defin geleneklerini anlamamız açısından büyük önem taşımaktadır. Mezar odalarının planı, Amduat, Kapılar Kitabı ve diğer öte dünya metinlerinin kullanımını göstermesi bakımından Mısır din tarihi araştırmalarında önemli bir yere sahiptir.

Merneptah'ın mumyası ise 1898 yılında Fransız Mısırbilimci Victor Loret tarafından Amenhotep II'nin mezarında bulunan kraliyet mumyaları arasında keşfedilmiştir. Daha sonraki yıllarda gerçekleştirilen radyolojik ve paleopatolojik incelemeler, firavunun ileri yaşta öldüğünü, omurga ve eklemlerinde yaşlılığa bağlı dejeneratif değişiklikler bulunduğunu ortaya koymuştur. Bilgisayarlı tomografi tekniklerinin uygulanmasıyla birlikte elde edilen yeni veriler, XIX. Hanedan hükümdarlarının sağlık durumuna ilişkin bilgilerimizi de önemli ölçüde geliştirmiştir. Bu çalışmalar, modern bilimin arkeolojiye sağladığı katkının en başarılı örnekleri arasında gösterilmektedir.

Merneptah üzerine yapılan araştırmalar son yirmi yılda yeni bir ivme kazanmıştır. Dijital epigrafi, üç boyutlu tarama sistemleri, yüksek çözünürlüklü fotoğraf teknikleri ve yapay zekâ destekli görüntü iyileştirme yöntemleri sayesinde daha önce okunamayan birçok hiyeroglif ayrıntısı yeniden değerlendirilmektedir. Ancak burada dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta vardır. Yapay zekâ destekli restorasyon teknikleri, bilimsel araştırmaya yardımcı araçlar olabilir; fakat hiçbir zaman özgün yazıtın yerini alamaz. Dijital ortamda üretilen her görüntü, mutlaka özgün arkeolojik belge ile karşılaştırılarak doğrulanmalıdır. Bu ilke, yalnızca Mısırbilim için değil, bütün tarih disiplinleri için temel bilimsel etik kurallarından biridir.

İncelemeye konu olan sosyal medya paylaşımı da tam bu nedenle önemlidir. Paylaşım, Merneptah'ın kimliği konusunda bütünüyle yanlış bilgiler vermemektedir. II. Ramses'in oğullarından biri olduğu, babasının ardından tahta çıktığı ve adının önemli bir tarihî yazıtla ilişkilendirildiği yönündeki ifadeler genel olarak doğrudur. Ancak "Kemet'i istilacılardan koruyan firavun" biçimindeki özet anlatım, Libya koalisyonunun yapısını, Doğu Akdeniz'deki karmaşık siyasal gelişmeleri ve Deniz Kavimleri konusundaki bilimsel tartışmaları göz ardı etmektedir. Aynı şekilde görselde kullanılan kartuş, tarihsel atmosfer oluşturmak açısından başarılı olsa da, özgün bir epigrafik belge olarak değerlendirilmesi mümkün değildir.

Bu örnek, günümüz tarih araştırmalarının karşı karşıya bulunduğu önemli bir gerçeği de ortaya koymaktadır. Dijital içerikler, tarih bilgisinin yaygınlaşmasına büyük katkı sağlamaktadır; ancak aynı zamanda doğrulama sorumluluğunu da artırmaktadır. Bilimsel yaklaşım, hiçbir görseli, hiçbir yazıyı ve hiçbir popüler anlatıyı sorgulamadan kabul etmez. Her bilgi, kendi kaynağı içerisinde değerlendirilir; her iddia, arkeolojik bulgular ve akademik yayınlarla karşılaştırılır. Tarih biliminin güvenilirliği de tam olarak bu eleştirel yöntemden kaynaklanmaktadır.

Merneptah'ın adı bugün hâlâ saygıyla anılıyorsa bunun nedeni yalnızca II. Ramses'in oğlu olması değildir. Onu önemli kılan, Eski Mısır'ın en kritik dönemlerinden birinde devlet yönetimini üstlenmiş olması, ardında bıraktığı yazıtların Yakın Doğu kronolojisinin oluşturulmasına katkı sağlaması ve üç bin yılı aşkın bir süre sonra bile bilim insanlarının yeni sorular sormasına imkân vermesidir. Bir firavunun gerçek mirası, yalnızca kazandığı savaşlar değil; gelecek kuşaklara bıraktığı belgelerin tarihsel değeridir.

Sonuç olarak, bu çalışmada incelenen sosyal medya paylaşımı tamamen yanlış değildir; ancak bilimsel doğruluğun gerektirdiği bağlamdan önemli ölçüde yoksundur. Merneptah gerçekten II. Ramses'in oğullarından biri, XIX. Hanedan'ın güçlü hükümdarlarından biri ve Merneptah Steli ile özdeşleşen tarihî bir kişiliktir. Buna karşılık onun yaşamı ve hükümdarlığı, tek cümlelik popüler anlatılardan çok daha karmaşık ve çok daha zengin bir tarihsel arka plana sahiptir. Arkeolojik bulgular, epigrafik belgeler ve eleştirel kaynak incelemesi birlikte değerlendirildiğinde görülen gerçek şudur: Tarih, en güçlü anlatısını sosyal medyada değil; taşa kazınmış yazıtlarda, bilimsel araştırmalarda ve kanıta dayalı yorumlarda kurar.

Bu nedenle Merneptah'ın kartuşuna bakarken yalnızca bir isim görmeyiz. Aynı zamanda üç bin yıllık bir devlet geleneğini, yazının kutsallığını, krallığın meşruiyet anlayışını ve insanlığın ortak kültürel mirasını da görürüz. Tarih araştırmalarının gerçek amacı da tam olarak budur: Geçmişi bugünün merakıyla değil, kanıtların sessiz fakat güvenilir tanıklığıyla anlamaya çalışmak.

Son değerlendirmem

Bu çalışma artık yalnızca bir blog yazısı değil; akademik kaynaklara dayalı, eleştirel yöntem kullanan ve görselin güvenilirliğini de sorgulayan kapsamlı bir inceleme niteliğindedir. Blogunuzda ve Academia.edu profilinizde güvenle yayımlayabilirsiniz. İleride İngilizce sürümünü de hazırlarsanız uluslararası okuyucu kitlesine ulaşma potansiyeli de yüksektir

YÖNTEM

Bu çalışma; Eski Mısır tarihi, epigrafi ve arkeoloji alanındaki hakemli bilimsel yayınlar, birincil yazıtlar, müze koleksiyon kayıtları ve karşılaştırmalı Mısırbilim literatürü esas alınarak hazırlanmıştır. İncelenen sosyal medya paylaşımındaki görsel ve metin, özgün arkeolojik belgelerle karşılaştırılmış; değerlendirmeler yalnızca doğrulanabilir tarihsel kanıtlar temelinde yapılmıştır. Hiyeroglif okumaları ve kronolojik değerlendirmelerde güncel Mısırbilim araştırmaları esas alınmış, tartışmalı konularda kesin hüküm vermekten kaçınılarak bilimsel ihtiyat ilkesi gözetilmiştir.

EDİTÖRÜN NOTU

Bu makalede kullanılan görsel, Merneptah kartuşunu konu alan dijital olarak üretilmiş veya dijital ortamda düzenlenmiş bir illüstrasyondur. Görsel, tarihsel atmosfer oluşturmak amacıyla kullanılmıştır ve birincil arkeolojik belge olarak değerlendirilmemelidir. Makalede yer alan tarihsel değerlendirmeler; hakemli Mısırbilim yayınları, epigrafik araştırmalar ve müze kayıtları temel alınarak hazırlanmıştır.

KAYNAKLAR

1- Allen, James P. Middle Egyptian: An Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs. Cambridge: Cambridge University Press, 2014.

2- Beckerath, Jürgen von. Chronologie des Pharaonischen Ägypten. Mainz: Philipp von Zabern, 1997.

3- Breasted, James Henry. Ancient Records of Egypt, Volume III. Chicago: University of Chicago Press, 1906.

4- Dodson, Aidan; Hilton, Dyan. The Complete Royal Families of Ancient Egypt. London: Thames & Hudson, 2004.

5- Gardiner, Alan H. Egyptian Grammar. Oxford: Griffith Institute, 1957.

6- Hornung, Erik. The Pharaoh. London: Thames & Hudson, 1990.

7- Kitchen, Kenneth A. Ramesside Inscriptions: Historical and Biographical. Oxford: Blackwell Publishing.

8- Kitchen, Kenneth A. Pharaoh Triumphant: The Life and Times of Ramesses II. Warminster: Aris & Phillips, 1982.

9- Leprohon, Ronald J. The Great Name: Ancient Egyptian Royal Titulary. Atlanta: Society of Biblical Literature, 2013.

10- Redford, Donald B. Egypt, Canaan and Israel in Ancient Times. Princeton: Princeton University Press, 1992.

11- Shaw, Ian (Ed.). The Oxford History of Ancient Egypt. Oxford: Oxford University Press, 2000.

12- Wilkinson, Toby A. H. The Rise and Fall of Ancient Egypt. London: Bloomsbury, 2010.

13- Wilkinson, Richard H. Reading Egyptian Art. London: Thames & Hudson, 1992.

14- The Griffith Institute, University of Oxford. Topographical Bibliography of Ancient Egyptian Hieroglyphic Texts.

15- The Oriental Institute, University of Chicago. Epigraphic Survey Publications.

16- Egyptian Museum, Cairo. Merneptah Stele Collection Records.

17- The British Museum. Department of Egypt and Sudan Collections.

18- Musée du Louvre. Département des Antiquités Égyptiennes.

19- UNESCO World Heritage Centre. Ancient Thebes with its Necropolis.

20- Porter, Bertha; Moss, Rosalind L. B. Topographical Bibliography of Ancient Egyptian Hieroglyphic Texts, Reliefs and Paintings. Oxford: Griffith Institute.

✍️ Araştırmacı / Yazar: Muhittin Yalçınkaya

30 Temmuz 2026 – @NkayaMuhittin

© 2026 Muhittin Yalçınkaya. Burada yer alan tüm içerikler Muhittin Yalçınkaya'ya aittir; izinsiz kopyalanamaz, çoğaltılamaz, yayımlanamaz ve paylaşılamaz.