HAYVANLARIN HANIMI: DORYLAION'DAN İSTANBUL'A UZANAN KANATLI TANRIÇA KABARTMASININ ARKEOLOJİK GERÇEĞİ

 

HAYVANLARIN HANIMI: DORYLAION'DAN İSTANBUL'A UZANAN KANATLI TANRIÇA KABARTMASININ ARKEOLOJİK GERÇEĞİ

MÖ VI. yüzyılın sonlarına tarihlenen Dorylaion mermer mezar steli, Anadolu'nun kültürel çeşitliliğini tek bir taş blok üzerinde bir araya getiren seçkin eserlerden biridir. İlk bakışta kanatlı bir tanrıçayı betimleyen bu kabartma, yalnızca estetik bir mezar süslemesi değildir. Aynı zamanda Frigya, İyonya ve Yakındoğu inanç dünyalarının ortak sembollerini taşıyan güçlü bir dinsel anlatıdır.

Eser 1893 yılında antik Dorylaion'da, bugünkü Eskişehir çevresinde bulunmuş ve İstanbul Arkeoloji Müzeleri koleksiyonuna kazandırılmıştır. Yaklaşık MÖ 525-500 yılları arasına tarihlenmesi, onu Pers egemenliğinin Anadolu'da yeni başladığı yılların önemli sanat eserlerinden biri hâline getirir.

Kabartmanın merkezinde kanatlı bir kadın figürü yer almaktadır. Figür iki yanında bulunan yırtıcı hayvanları elleriyle denetlemektedir. Sanat tarihinde bu kompozisyon Potnia Theron, yani "Hayvanların Hanımı" olarak adlandırılır. Bu ikonografi ilk kez Ege dünyasında ortaya çıkmamış; kökleri Mezopotamya, Hitit, Suriye ve Anadolu'nun çok daha eski inanç geleneklerine kadar uzanmıştır.

Bu nedenle figürü yalnızca Artemis olarak tanımlamak bilimsel açıdan doğru değildir. Bazı araştırmacılar Arkaik Artemis etkisini, bazıları Frig Ana Tanrıçası Kybele geleneğini, bazıları ise Doğu kökenli koruyucu tanrıça anlayışını öne çıkarmaktadır. Günümüzde en kabul gören yaklaşım, eserin belirli bir tanrıçadan çok "Hayvanların Hanımı" ikonografisini temsil ettiğidir.

Kanatlar, figürün sıradan bir insan olmadığını açıkça gösterir. Antik Yakındoğu sanatında kanatlar ilahi gücü, göklerle bağlantıyı ve koruyucu niteliği simgeler. İki yandaki yırtıcı hayvanlar ise doğanın en güçlü varlıklarının bile tanrısal düzen altında bulunduğunu ifade eder. Böylece figür yalnızca doğaya hükmeden değil, aynı zamanda kozmik düzeni sağlayan kutsal bir varlık olarak sunulur.

Kabartmanın mezar steli üzerinde bulunması da ayrı bir anlam taşımaktadır. Antik Anadolu'da mezar anıtları yalnızca ölüyü tanıtmaz; aynı zamanda ölen kişinin tanrıların koruması altında olduğuna dair sembolik mesajlar verir. Potnia Theron betimi de bu koruyucu işlevin güçlü örneklerinden biridir.

Sanatsal açıdan eser, Arkaik Yunan heykel geleneği ile Anadolu taş işçiliğinin başarılı bir sentezidir. Giysi kıvrımları, kanatların tüy düzeni, başlık biçimi ve figürün cepheden verilmesi Doğu ve Batı sanat anlayışlarının aynı kompozisyonda birleştiğini göstermektedir. Bu nedenle eser yalnızca Frig sanatının değil, bütün Anadolu arkeolojisinin önemli belgelerinden biri kabul edilir.

Kabartmanın günümüze eksik ulaşmış olması yorum yapmayı güçleştirse de ikonografik özellikleri, onu Anadolu'da koruyucu tanrıça inancının en seçkin örneklerinden biri hâline getirmektedir. Bugün İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nde sergilenen bu eser, antik dünyanın kültürel etkileşimini anlamak isteyen araştırmacılar için temel başvuru eserlerinden biridir.

EDİTÖRÜN NOTU

Bu paylaşımda kullanılan görsel dijital ortamda hazırlanmış olup bilgi amaçlıdır.

Eserin günümüzdeki koruma yeri İstanbul Arkeoloji Müzeleri'dir.

Metin güncel arkeolojik yayınlar ve müze kayıtları esas alınarak hazırlanmıştır.

KAYNAKLAR

1- Boardman, John. Greek Sculpture: The Archaic Period. London: Thames & Hudson, 1978.

2- Akurgal, Ekrem. Ancient Civilizations and Ruins of Turkey. İstanbul: Net Turistik Yayınları, 1993.

3- Neer, Richard T. Greek Art and Archaeology. New York: Thames & Hudson, 2012.

4- Pedley, John Griffiths. Greek Art and Archaeology. Upper Saddle River: Prentice Hall, 2002.

5- İstanbul Arkeoloji Müzeleri. Arkeolojik Eserler Koleksiyonu ve Müze Envanteri.

NOT : 

Bu tarihsel yolculuğun devamından ve yeni araştırmalarımdan anında haberdar olmak isterseniz, blogumun sol üst köşesindeki menü ikonuna dokunarak "Takip et" butonuna tıklayabilirsiniz.

✍️ Araştırmacı / Yazar: Muhittin Yalçınkaya

21 Temmuz 2026 @NkayaMuhittin

© 2026 Muhittin Yalçınkaya. Burada yer alan tüm içerikler Muhittin Yalçınkaya'ya aittir; izinsiz kopyalanamaz, çoğaltılamaz ve paylaşılamaz.