AY TANRIÇASI SELENE VE ZODYAK: ROMA DÖNEMİ ADAK KABARTMASINDA KOZMİK SEMBOLİZMİN ARKEOLOJİK İZLERİ

 

AY TANRIÇASI SELENE VE ZODYAK: ROMA DÖNEMİ ADAK KABARTMASINDA KOZMİK SEMBOLİZMİN ARKEOLOJİK İZLERİ

Antik Yunan dünyasında gökyüzü yalnızca doğa olaylarının gerçekleştiği bir boşluk olarak görülmüyordu. Yıldızlar, gezegenler, Güneş ve Ay; tanrıların iradesini, zamanın döngüsünü ve evrensel düzeni temsil eden kutsal varlıklardı. Bu anlayışın en etkileyici örneklerinden biri, günümüzde British Museum koleksiyonunda korunan ve Roma İmparatorluk Dönemi'ne tarihlenen Selene adak kabartmasıdır. Eser, yalnızca bir dini adak nesnesi değil; aynı zamanda antik astronomi, astroloji ve ikonografinin birleştiği önemli bir kültür belgesidir.

Sosyal medyada bu eser hakkında dolaşan "Yunan Ay tanrıçası Selene, başında hilal, çevresinde yedi yıldız ve burçlarla betimlenmiştir." ifadesi genel hatlarıyla doğru olsa da, akademik açıdan bazı düzeltmelere ihtiyaç duymaktadır.

Kabartmanın merkezinde yer alan kadın figürü, başının üzerinde yükselen belirgin hilal sayesinde Ay tanrıçası Selene olarak tanımlanmaktadır. Hilal, antik sanat boyunca Selene'nin en önemli ayırt edici simgesi olmuştur. Homeros'tan Roma dönemine kadar uzanan gelenekte Selene, gecenin göksel düzenini yöneten tanrısal güçlerden biri kabul edilmiştir.

Kabartmanın arka planında çok sayıda yıldız motifi yer almaktadır. Ancak bunların kesin olarak "yedi yıldızı" temsil ettiğine dair bilimsel bir kanıt bulunmamaktadır. Görselde sekiz ışınlı yıldız biçiminde işlenen bu motifler genel olarak gökyüzünü ve kozmik düzeni simgeler. Bazı popüler paylaşımlarda bunlar Pleiades (Ülker) takımyıldızıyla ilişkilendirilse de, bu yorum arkeolojik literatürde kesin kabul görmemektedir.

Eseri çevreleyen kemerli bordürde ise Zodyak burçlarını temsil eden figürler bulunmaktadır. Günümüzde kabartmanın bazı bölümleri aşındığı ve zarar gördüğü için bütün burçlar açık biçimde seçilememektedir. Buna rağmen araştırmacılar bordürde Koç, Boğa, İkizler, Yengeç, Aslan, Akrep ve diğer burçlara ait sembollerin yer aldığını kabul etmektedir. Bu kompozisyon, Ay'ın gökyüzündeki hareketini ve zamanın döngüsünü simgeleyen kozmolojik bir anlatı oluşturur.

Kabartmada dikkat çeken en önemli ayrıntılardan biri Selene'nin yüzündeki tahribattır. Burun ve ağız kısmı kasıtlı biçimde kırılmış görünmektedir. Bunun ikonoklazm, dini dönüşümler veya sonraki dönemlerde gerçekleştirilen bilinçli tahribat sonucu meydana geldiği düşünülmektedir. Ancak bu hasarın kesin tarihi ve nedeni günümüzde bilinmemektedir. Bu nedenle eserin "ikonoklastlar tarafından tahrip edildiği" kesin bir bilgi olarak değil, olası yorumlardan biri olarak değerlendirilmelidir.

Bu eser, Roma İmparatorluğu döneminde Yunan dini geleneklerinin yaşamaya devam ettiğinin de önemli kanıtlarından biridir. Roma egemenliği altında Selene kültü varlığını sürdürmüş; Helenistik ikonografi Roma sanat anlayışıyla birleşerek yeni eserlerin ortaya çıkmasını sağlamıştır. Adak kabartmaları ise bireylerin tanrılara şükranlarını sunmak veya dileklerini iletmek amacıyla kutsal alanlara bıraktıkları dini nesneler arasında yer almaktadır.

British Museum'da korunan bu kabartma, antik dünyanın gökyüzünü yalnızca gözlemleyen değil, aynı zamanda onu kutsal düzenin ayrılmaz bir parçası olarak gören düşünce sistemini gözler önüne sermektedir. Günümüz astronomisi ile antik kozmoloji farklı temellere dayansa da, insanlığın gökyüzünü anlamlandırma çabası binlerce yıldır ortak kültürel mirasın en güçlü unsurlarından biri olmayı sürdürmektedir.

EDİTÖRÜN NOTU

Bu çalışmada kullanılan görsel, British Museum koleksiyonunda bulunan Selene adak kabartmasının dijital fotoğrafıdır. Görsel üzerinde dijital düzenlemeler veya ışık iyileştirmeleri bulunabilir. Makaledeki değerlendirmeler güncel arkeolojik ve sanat tarihi literatürü esas alınarak hazırlanmıştır.

KAYNAKLAR

1- British Museum. Votive Relief of Selene. British Museum Collection Online, Londra.

2- LIMC (Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae). Selene. Zürich: Artemis Verlag.

3- Boardman, John. Greek Sculpture: The Late Classical Period and Sculpture in Colonies and Overseas. London: Thames & Hudson, 1995.

4- Burkert, Walter. Greek Religion. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1985.

5- Green, Peter. Alexander to Actium: The Historical Evolution of the Hellenistic Age. Berkeley: University of California Press, 1990.

6- Beard, Mary; North, John; Price, Simon. Religions of Rome. Cambridge: Cambridge University Press, 1998.

✍️ Araştırmacı / Yazar: Muhittin Yalçınkaya

26 Temmuz 2026 @NkayaMuhittin

© 2026 Muhittin Yalçınkaya. Burada yer alan tüm içerikler Muhittin Yalçınkaya'ya aittir; izinsiz kopyalanamaz, çoğaltılamaz ve paylaşılamaz.