TOPRAĞIN ALTINA BIRAKILAN TANIK: GUDEA’NIN BAKIR ALAŞIMLI TEMEL ÇİVİSİ

 

TOPRAĞIN ALTINA BIRAKILAN TANIK: GUDEA’NIN BAKIR ALAŞIMLI TEMEL ÇİVİSİ

Antik Mezopotamya'da bir tapınağın inşası yalnızca mimari bir faaliyet değildi. Bir tapınak yapmak, tanrıyla şehir, hükümdarla kutsal mekân ve insanla kozmik düzen arasında kurulmuş ilişkinin yeniden tesis edilmesi anlamına geliyordu. Bu nedenle yapıların temellerine bırakılan küçük nesneler, yüzeyde görünen anıtlardan daha farklı bir görev üstleniyordu. Gudea dönemine tarihlenen bakır alaşımlı temel figürleri de bu geleneğin en dikkat çekici örnekleri arasındadır.

Buradaki eser, Neo-Sümer dönemine, daha özel olarak Lagash çevresine bağlanan ve yaklaşık MÖ 2100'e tarihlenen bir temel çivisi ya da temel figürüdür. Cleveland Museum of Art eseri “Foundation Nail of Gudea” adıyla kataloglamakta; malzemesini bakır alaşımı, üretim tekniğini ise kayıp mum tekniğiyle döküm olarak vermektedir. Eserin kökeni kesin bir kazı kaydıyla belirtilmediği için “muhtemelen Lagash” ifadesi daha ihtiyatlı ve bilimsel bir tanımlamadır. 

Görselde diz çökmüş erkek figürü, iki koluyla önünde yükselen büyük konik nesneyi kavramaktadır. Bu nesne sıradan bir çivi değildir. “Temel çivisi” olarak adlandırılmasının nedeni, bu tür nesnelerin tapınak yapılarının temel depozitolarında kullanılmalarıdır. Figürün tanrısal niteliği ise başındaki boynuzlu başlıktan anlaşılır. Mezopotamya sanatında boynuzlu başlık, özellikle ilahi statünün en önemli görsel göstergelerinden biridir.

Burada önemli bir ayrıntı vardır: Figürün doğrudan Gudea'nın kendisi olduğu kesin olarak söylenmemelidir. Benzer eserlerin bazıları hükümdarı, bazıları ise bir tanrıyı ya da tanrısal bir varlığı temsil ediyor olabilir. Walters Art Museum'un yaklaşık MÖ 2100 tarihli benzer eserinde figür açık biçimde “tanrı” olarak tanımlanmakta ve Gudea'nın adını taşıyan temel çivisini tutmaktadır. British Museum'daki başka bir örnek ise “tanrı veya Gudea” şeklinde daha ihtiyatlı bir tanımlamaya sahiptir. Bu nedenle akademik açıdan “Gudea heykelciği” demek yerine “Gudea ile ilişkili temel figürü” veya “Gudea dönemine ait tanrısal temel figürü” demek daha doğrudur. 

Eserin yeşil görünümü de dikkat çekicidir. Bu renk, antik sanatçının özellikle tercih ettiği bir boya olmak zorunda değildir. Bakır ve bakır alaşımlarının binlerce yıl boyunca toprak, nem, oksijen ve çeşitli kimyasal bileşiklerle etkileşmesi sonucunda yüzeylerinde farklı korozyon ürünleri ve patinalar meydana gelebilir. Bu nedenle bugün gördüğümüz yeşil ve yer yer kırmızımsı yüzey, eserin ilk üretildiği andaki metalik görünümünden oldukça farklı olabilir.

“Cilalı bakır” veya “yeşil renkli bir heykel” olarak düşünmek yerine, eseri zaman içerisinde kimyasal olarak dönüşmüş bir metal eser olarak değerlendirmek gerekir. Cleveland Museum of Art da bu örneğin malzemesini “copper alloy” yani bakır alaşımı olarak tanımlar ve üretim yöntemini kayıp mum dökümü olarak belirtir. Dolayısıyla verilen “bakır alaşımı ve kayıp mum tekniği” bilgisi genel olarak doğrudur. 

Kayıp mum tekniği ise Mezopotamya metal işçiliğinin teknik kapasitesini göstermesi bakımından ayrıca önemlidir. Önce eserin biçimine uygun bir model hazırlanır, bunun çevresinde döküm için kalıp oluşturulur ve mum uzaklaştırıldıktan sonra oluşan boşluğa erimiş metal dökülür. Metal soğuduğunda karmaşık biçimlerin tek parça halinde elde edilmesi mümkün olur. Böylece insan bedeninin anatomik ayrıntıları, giysinin yüzey özellikleri, sakal ve başlık gibi ayrıntılar metal üzerinde daha kontrollü biçimde oluşturulabilir.

Bu eser grubunun asıl anlamı ise toprağın altında başlar. Mezopotamya'daki tapınak yapılarının temellerine çeşitli nesnelerin yerleştirilmesi uzun süre devam eden bir uygulamaydı. Temel depozitolarında figürinler, tabletler, silindir mühürler, silahlar ve başka nesneler bulunabiliyordu. Bunların bazıları yazılıydı ve yazıtlar yapının hangi hükümdar tarafından, hangi tanrı için inşa edildiğini belirtiyordu. Richard S. Ellis'in temel depozitoları üzerine yaptığı kapsamlı çalışma, bu uygulamanın Mezopotamya mimarisindeki önemini ortaya koyan temel araştırmalardan biridir. 

Bu nedenle temel çivisini yalnızca “adak eşyası” olarak tanımlamak eksik kalır. İngilizcede “foundation peg”, Fransızcada “figurine de fondation” gibi terimlerle karşılanan bu nesneler, yapının kuruluşunu işaretleyen ve kutsal mekânın temellerine yerleştirilen nesnelerdir. Cambridge Üniversitesi'nin Mezopotamya materyallerine ilişkin eğitim kaynakları da bu tür temel çivilerinin tapınakların zeminini ve sınırlarını sembolik olarak belirlediğini, genellikle temel depozitolarına yerleştirildiğini belirtmektedir.

Gudea'nın hükümdarlığı döneminde tapınak inşası özel bir siyasi ve dinsel anlam taşıyordu. Gudea, Lagash'ın güçlü hükümdarlarından biri olarak özellikle tapınak yapılarıyla ilişkilendirilir. Kendisinin yaptırdığı veya yenilediği tapınaklarda tanrının himayesi ile hükümdarın meşruiyeti birbirinden ayrılmaz hale geliyordu. Tapınağın inşası, yalnızca “bir bina yaptırmak” değil, hükümdarın tanrılara karşı görevini yerine getirmesiydi.

Bu noktada temel çivilerinin üzerindeki yazıtlar büyük önem kazanır. Yazıtlar çoğunlukla Sümerce ve çivi yazısıyla hazırlanıyor, hükümdarın adını ve tanrının adını anıyor, kimi zaman da gerçekleştirilen yapı faaliyetini kaydediyordu. Dolayısıyla bu küçük metal nesne, modern anlamda bir temel taşı kitabesi gibi düşünülebilir; ancak çok daha farklı bir ritüel bağlam içerisinde, yapının temellerinde saklanmak üzere hazırlanmıştır.

Örneğin Louvre koleksiyonundaki Gudea dönemine ait bir temel figürü, bakırdan yapılmış bir temel nesnesi olarak kataloglanmıştır ve üzerinde Gudea'nın İnnana için bir tapınak inşa ettiğini belirten Sümerce çivi yazılı ithaf bulunmaktadır. Bu örnek, Gudea dönemindeki temel figürlerinin yalnızca sembolik nesneler olmadığını, aynı zamanda hükümdarın yapı faaliyetini tanımlayan yazılı belgeler olarak da işlev gördüğünü gösterir. 

Dolayısıyla başlangıçta verilen “votive” yani adak nesnesi tanımı tamamen yanlış değildir; çünkü bu nesnelerin tanrılarla ilişkili dinsel bir boyutu vardır. Ancak onları yalnızca votif figürler olarak tanımlamak doğru değildir. Daha kapsamlı ifade, bunların ritüel, anıtsal, dinsel ve kurucu işlevleri bir arada taşıyan temel depozito nesneleri olduğudur.

Burada çok ilginç bir tarihsel düşünce ortaya çıkar. Bugün müzede cam bir vitrinin içinde duran küçük bir metal figür, yaklaşık dört bin yıl önce görünmek için değil, tam tersine görünmez olmak için üretilmişti. Onun asıl yeri bir müze salonu değil, bir tapınağın temeli olmalıydı. İnsanlar onu gündelik yaşamlarında görmeyeceklerdi. Yazıtını okuyacak sıradan bir ziyaretçi de olmayacaktı. Nesne, tanrılar ve gelecek kuşaklar için toprağın içine bırakılmıştı.

Bu nedenle temel çivisi, Mezopotamya insanının zaman anlayışını da gösterir. Hükümdar kendisini yalnızca kendi döneminin insanlarına değil, geleceğe de kaydetmek istiyordu. Bir hükümdarın adı toprağın altına yerleştiriliyor, tapınağın fiziksel varlığı ile hükümdarın siyasi hafızası birbirine bağlanıyordu. Toprak burada yalnızca yapının taşıyıcısı değil, aynı zamanda hafızanın koruyucusuydu.

Gudea'nın döneminde yazı, mimari ve metal işçiliği aynı siyasal düşüncenin parçaları haline gelmişti. Tapınak yükselirken taş ve tuğla görünür dünyayı oluşturuyor; temel depozitoları ise görünmeyen dünyanın düzenini kuruyordu. Bu açıdan temel çivisi, küçük boyutuna rağmen Neo-Sümer devlet anlayışının son derece yoğun bir ifadesidir.

Bugün eserin yüzeyindeki yeşil patinaya baktığımızda yalnızca yaşlanmış bir metal görmüyoruz. Yaklaşık dört bin yıl önce üretilmiş bir nesnenin, toprağın altında geçirdiği uzun zamanın maddi izlerini görüyoruz. Onun değeri yalnızca biçiminde veya metal işçiliğinde değil; bir yapının neden inşa edildiğini, kimin adına yapıldığını ve insanların kutsal mekânı nasıl korumaya çalıştığını anlatmasındadır.

Bu nedenle görseldeki eser için en doğru akademik tanım şu şekilde verilebilir: Gudea dönemine ve Lagash çevresine bağlanan, yaklaşık MÖ 2100 tarihli, bakır alaşımından kayıp mum tekniğiyle dökülmüş, boynuzlu başlık taşıyan diz çökmüş tanrısal figür biçimindeki temel çivisi/temel figürü. Ancak tek bir müze kaydına dayanmadan eserin kesin kazı yeri, kesin kimliği veya yazıtının tamamı hakkında kesin hüküm vermek doğru değildir. Cleveland örneğinde köken “muhtemelen Lagash” olarak verilirken, Walters'taki yakın örneğin buluntu yeri Telloh yani antik Lagash olarak kaydedilmiştir. 

Sonuç olarak, başlangıçtaki metindeki dört maddeden 1. madde büyük ölçüde doğru; 2. madde doğru fakat figürün kimliği konusunda ihtiyat gerekli; 3. madde genel olarak doğru fakat yazıtın her örnekte aynı olmadığının belirtilmesi gerekir; 4. madde ise düzeltilmelidir. Bu nesneler yalnızca votif figürler değil, tapınakların kuruluşuyla bağlantılı temel depozitosu unsurlarıdır. Onların gerçek anlamı, müzede görünen biçimlerinden çok, bir zamanlar toprağın altında üstlendikleri görevde saklıdır.

EDİTÖRÜN NOTU:

Bu yazıda kullanılan görsel, eserin müze kataloglarındaki özgün görünümünden yararlanılarak hazırlanmış/yeniden sunulmuş dijital bir görsel kurgudur. Görsel, eserin tarihsel bağlamını anlatmak amacıyla kullanılmıştır; kazı sırasında çekilmiş özgün bir arkeolojik fotoğraf olarak değerlendirilmemelidir.

Görseldeki eser, Cleveland Museum of Art koleksiyonunda bulunan “Foundation Nail of Gudea”, 1990.31 numaralı eserle büyük ölçüde örtüşmektedir. Müze kaydında eser yaklaşık MÖ 2100'e, Neo-Sümer dönemine, muhtemelen Lagash'a bağlanmakta; bakır alaşımı ve kayıp mum dökümü olarak tanımlanmaktadır. 

KAYNAKLAR

1- Cleveland Museum of Art. “Foundation Nail of Gudea”, Accession No. 1990.31. Cleveland: The Cleveland Museum of Art, koleksiyon kaydı. 

2- Walters Art Museum. “Deity Holding a Foundation Peg”, Accession No. 54.790. Baltimore: The Walters Art Museum, koleksiyon kaydı. 

3- British Museum. “Figure”, Museum Number 96566. London: The British Museum, koleksiyon kaydı. 

4- Ellis, Richard S. Foundation Deposits in Ancient Mesopotamia. Yale Near Eastern Researches, Vol. 2. New Haven: Yale University Press, 1968. 

5- Edzard, Dietz Otto. Gudea and His Dynasty. The Royal Inscriptions of Mesopotamia: Early Periods, Vol. 3/1. Toronto: University of Toronto Press, 1997. 

6- van Buren, E. Douglas. Foundation Figurines and Offerings. Berlin: Hans Schoetz, 1931. 

7- Musée du Louvre, Département des Antiquités orientales. “Figurine de fondation”, MNB 1377. Paris: Musée du Louvre, koleksiyon/arşiv kaydı. 

TELİF / YAZAR KAŞESİ

✍️ Araştırmacı / Yazar: Muhittin Yalçınkaya

4 Eylül 2026 @NkayaMuhittin

© 2026 Muhittin Yalçınkaya. Burada yer alan tüm içerikler Muhittin Yalçınkaya'ya aittir; izinsiz kopyalanamaz, çoğaltılamaz ve paylaşılamaz.