AŞURENİN KUTSAL EFSANELERİN ÖTESİNDEKİ TARİHSEL HAFIZASI

 

AŞURENİN KUTSAL EFSANELERİN ÖTESİNDEKİ TARİHSEL HAFIZASI

Bir toplumun mutfağına bakmak, çoğu zaman onun tarihine bakmaktır. Çünkü yemek, yalnızca karın doyurmaz; hafıza taşır, inanç taşır, medeniyet taşır. Aşure de böyledir. Bir kase aşureye baktığınızda yalnızca buğdayı, nohudu, fasulyeyi, üzümü ya da narı görmezsiniz; insanlığın ortak geçmişini, kıtlıkla bolluk arasındaki mücadelesini ve paylaşma kültürünü de görürsünüz.

Bugün Anadolu’da aşure denildiğinde akla ilk gelen anlatı, Nuh Peygamber ve tufan hikâyesidir. Halk arasında yaygın kabul gören efsaneye göre tufan sona erdiğinde gemide kalan son tahıllar, baklagiller ve kuru meyveler bir araya getirilmiş; böylece ilk aşure pişirilmiştir. Bu anlatı kuşkusuz güçlü bir sembolizm taşır. Eldeki son malzemelerin bir kazanda birleşmesi, felaketten sonra hayata yeniden tutunmayı temsil eder. Fakat akademik açıdan bakıldığında burada dikkat edilmesi gereken önemli bir ayrım vardır: Bu anlatı, dini metinlerde açık biçimde yer almaz.

Kur’an-ı Kerim’de Nuh kıssası ayrıntılı biçimde anlatılır; ancak aşure benzeri bir yiyeceğin hazırlanmasına ilişkin herhangi bir bilgi bulunmaz. Dahası geminin oturduğu yer olarak halk arasında sıkça tekrar edilen Ağrı Dağı değil, Cudi Dağı zikredilir. Tevrat geleneğinde ise Ararat Dağları ifadesi geçer. Dolayısıyla bugün anlatılan aşure efsanesi, doğrudan vahiy kaynaklı değil; zamanla toplumsal hafızada şekillenmiş kültürel bir yorumdur.

Burada asıl dikkat çekici olan, aşurenin yalnızca İslam medeniyetine ait bir yemek olmamasıdır. Kelimenin kökeni Arapça “aşara”, yani “on” sözcüğüne dayanır. Muharrem ayının onuncu günüyle ilişkilendirilmesi buradan gelir. Ancak aşurenin anlam dünyası yalnızca takvimsel bir günle sınırlı değildir. Bu tatlı, farklı inanç ve kültürlerde bambaşka sembollerle karşılık bulmuştur.

İslam tarihinde aşure günü, özellikle Sünni ve Alevi-Bektaşi geleneklerinde farklı anlam katmanlarına sahiptir. Sünni gelenekte bu gün, oruç ve ibadetle anılırken; Alevi geleneğinde Kerbela mateminin ardından yapılan aşure, Hz. Hüseyin ve Ehl-i Beyt’in acısını simgeler. Bu nedenle aşure bazen sevinç, bazen yas, bazen de şükran yemeği olmuştur.

Aslında aşurenin kökenini anlamak için dini anlatıların da öncesine, tarım devrimine gitmek gerekir. Mezopotamya’da tarımın başlamasıyla birlikte buğday, arpa, mercimek ve nohut gibi ürünler insan yaşamının merkezine yerleşti. İnsan, ilk kez toprağa ektiği ürünün bereketini kutlamaya başladı. Hasat sonrası yapılan ortak yemekler, zamanla ritüel niteliği kazandı. Bu ritüellerin temel mantığı son derece basitti: Elindekini paylaş, bereket artsın.

Aşure tam da bu anlayışın mutfaktaki yansımasıdır. İçindeki malzemelerin çokluğu tesadüf değildir. Buğday toprağı, baklagiller emeği, meyveler doğanın cömertliğini, kuruyemişler ise bolluğu temsil eder. Her malzeme tek başına sınırlıdır; fakat birleştiğinde bambaşka bir bütün oluşturur. İşte aşurenin felsefesi de burada gizlidir.

Modern çağda bireysellik yüceltilirken aşure bize kolektif yaşamın önemini hatırlatır. Aynı kazanda farklı tatların birbirini yok etmeden uyum içinde var olabilmesi, toplumsal hayat için güçlü bir metafordur. Çünkü medeniyetler de böyledir. Farklılıklar yok edilerek değil, bir araya getirilerek güç kazanır.

Bugün aşureyi sadece bir tatlı olarak görmek, onun tarihsel derinliğini küçümsemek olur. Aşure; Mezopotamya’nın tarım belleği, Anadolu’nun paylaşma kültürü, İslam medeniyetinin ritüel hafızası ve insanlığın dayanışma refleksinin ortak ürünüdür.

Belki de bu yüzden aşure, mutfak tarihinin en anlamlı sembollerinden biridir. Çünkü insanlık tarihi boyunca büyük dönüşümler tek başına değil, birlikte yaşanmıştır. Felaketler de, kurtuluşlar da, bereket de çoğu zaman ortak kazanlarda pişmiştir.

Aşure bize çok eski bir hakikati yeniden hatırlatır: İnsan, paylaştıkça çoğalır.

© Muhittin Yalçınkaya28 Haziran 2026 

,